Leiderschap in het publieke domein 

In de interactie tussen twee mensen, in teams, binnen organisaties en met de samenleving ontstaat het: leiderschap in het publieke domein. In een context waar regels, systemen en verwachtingen voortdurend schuiven, zoeken publieke leiders samen met anderen naar richting en betekenis.  

In dit artikel delen we onze visie op leiderschap als gezamenlijke zoektocht. We bieden een kompas dat helpt om koers te houden in het spanningsveld tussen systeem en samenleving, tussen controle en vertrouwen. Geen routekaart met vaste stappen, maar een uitnodiging tot reflectie, dialoog en bewuste keuzes. Want wie verantwoordelijkheid neemt, doet het niet alleen maar juist samen. 

De publieke paradox 

In onze praktijk zien we veel publieke organisaties worstelen met precies dit vraagstuk: Hoe verbinden we ons op een goede manier met onze omgeving en onze inwoners, gegeven de politiek-bestuurlijke context, de kaders van de wet- en regelgeving en de brede sociale trends in de maatschappij?  

Wij herkennen in deze zoektocht de klassieke spanning tussen verticale sturing (rechtmatigheid, doelmatigheid, gelijke behandeling) en horizontale samenwerking (responsiviteit, veerkracht, innovatie)¹.  

• Tussen regels en realiteit;  

• Tussen controle en vertrouwen; en 

• Tussen gelijke behandeling en maatwerk. 

In het grijze gebied tussen enerzijds bureaucratie en anderzijds chaos en willekeur moet het gebeuren. Daar vraagt leiderschap om een effectief kompas gericht op de maatschappelijke opgave.   

Het ontwikkelen van dat kompas is essentieel voor leiders in het publieke domein. Het helpt koers te houden in het grijze gebied door scherpe keuzes te maken, ruimte te bieden en het professionele gesprek open te houden. 

Het kompas is een gedeeld navigatie-instrument. Geen kant-en-klare waarheid, maar een middel om gezamenlijk richting te bepalen in een complexe publieke context.  

Verandering begint bij jezelf 

Dat kompas vraagt om moed, betrokkenheid en skin in the game. Je op onbekend terrein begeven kan spannend zijn. Oncomfortabel zelfs. Maar dát is precies het gevoel dat je moet opzoeken om radicale stappen te zetten. Wie koers wil bepalen, moet bereid zijn risico te nemen en de gevolgen ervan te dragen – persoonlijk, relationeel en professioneel. Dat betekent: je stem laten horen als het spannend is, ruimte maken voor anderen en niet wegduiken in regels wanneer het ongemakkelijk wordt.  

Echte betrokkenheid vraagt ook dat je zichtbaar meedoet. Niet vanaf de zijlijn, maar midden in het spel. We zeggen vast: dat vraagt wat van je. Om bestaande patronen, processen en manieren los te laten en bewust onbekend terrein op te zoeken. Want alleen dáár kan grondige verandering plaatsvinden.  

Wij gaan met jullie mee. Niet als gids die de weg wijst. Want wij weten ook niet waar je naartoe moet. Maar als een medereiziger die met je meedenkt, je helpt koers te bepalen en op koers te blijven. Door even te vertragen, of een duwtje in de rug te geven. En intenties om te zetten in concrete stappen. Door samen te vertrekken, is die verandering al begonnen. 

Visie op leiderschapsontwikkeling 

Wij zien leiderschap in ons werk niet door de bril van een functie of persoonlijkheidskenmerk, maar als een sociaal proces dat zichtbaar wordt in gedrag en relaties. Het is wat er gebeurt tussen mensen – tussen wat we doen en hoe we dat met elkaar doen. Deze sociale processen zijn complex en vaak onvoorspelbaar. Leiderschap vraagt om het erkennen van die onzekerheid en om het ontwikkelen van vaardigheden om daar effectief mee om te gaan. 

Geïnspireerd door het raamwerk voor publiek leiderschap van het Leiden Leadership Centre beschouwen we effectief leiderschap als iets dat zich in drie richtingen tegelijk beweegt: 

• Naar binnen (teamontwikkeling en processturing); 

• Naar boven (afstemming en beïnvloeding binnen de organisatie); en 

• Naar buiten (verbinding met de samenleving en de maatschappelijke opgave). 

Dit raamwerk wordt verrijkt en van context voorzien door de vijf dimensies van ambtelijk leiderschap die door Frequin zijn geformuleerd: 

1. Leiderschap in turbulente tijden;  

2. Omgaan met een veeleisende samenleving; 

3. Functioneren binnen een complexe overheid;  

4. Het politiek-ambtelijk samenspel; en  

5. Persoonlijke ontwikkeling en reflectie. 

In ons programma Leiderschap in het publieke domein combineren we onze filosofie, de drie richtingen (naar binnen, naar boven, naar buiten) en de context (de vijf dimensies) met de leiderschapsprincipes en sluiten we aan bij de profielen van jouw eigen organisatie. Zo bouwen we voort op wat al is ontwikkeld én geven we hieraan de gewenste verdieping. 

“Leiderschap is wat er gebeurt tussen mensen – tussen wat we doen en hoe we dat met elkaar doen. Deze sociale processen zijn complex en vaak onvoorspelbaar. Het vraagt om het erkennen van die onzekerheid en om het ontwikkelen van vaardigheden om daar effectief mee om te gaan.”

Onze uitgangspunten 

Onze visie op leiderschap is voor ons verbonden aan een aantal uitgangspunten die wij belangrijk vinden in leiderschapstrajecten. 

• Uitgangspunt 1: werken vanuit de praktijk. Een leiderschapstraject moet bijdragen aan maatschappelijke opgaven en de daaraan gekoppelde doelen van de organisatie. Daarom werken we met ontwikkelplannen gekoppeld aan de strategische doelen van de organisatie. Dat wat men in de praktijk tegenkomt op weg naar die doelen, vormt input voor dit leiderschapstraject. 

• Uitgangspunt 2: zichtbaar en merkbaar. Een leiderschapstraject moet zichtbaar en merkbaar effect hebben op (de samenwerking binnen) de teams waaraan leiding wordt gegeven. Dat betekent dat we met de deelnemers aan de slag gaan met wat er in hun teams leeft en op dat niveau voortgang meten.  

• Uitgangspunt 3: geen blauwdruk voor leiderschap. Leiderschap gaat over wat je doet als het er echt om gaat, als het moeilijk wordt. Niet alleen theoretische inspiratie over leiderschap, maar ook (waarderende) reflectie op leiderschap in de praktijk van alledag.     

Onze aanpak is gebaseerd op praktijkervaring met leidinggeven in (ambtelijke) organisaties, aangevuld met recent wetenschappelijk onderzoek en beproefde instrumenten. Deze aanpak is geen blauwdruk maar een werkplaats: een uitnodiging tot samen onderzoeken, schaven en schudden aan het bestaande.  

Want pas als het ongemakkelijk voelt, kan er werkelijk iets nieuws ontstaan. 

Bronnen

1. Chris Mowles (2015), Managing in Uncertainty, University of Hertfordshire. 
2. Leiden Leadership Centre. (2021). Wetenschappelijke literatuurstudie publiek leiderschap: Analyse van concepten en contexten. Universiteit Leiden.
3. Mark Frequin (2021), Kompas voor publiek leiderschap – visie op wenselijke leiderschapsrichtingen. Bureau Algemene Bestuursdienst (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties). 

Auteurs

_{Foto door Judith Donker}