Minder controle, meer vertrouwen is nodig

Controle is een motie van wantrouwen, zei een van de deelnemers aan het vorige congres. Toen, in 2010, ging het nog over de organisatie van de toekomst; nu, op 12 juni 2012 om precies te zijn, gaat het over vertrouwen. Want (semi-)overheidsinstellingen en bedrijven blijken maar al te vaak vast te zitten in een controlekramp en vertrouwen is dan de oplossing.

Dat is althans de mening van Dick Dam van organisatie-adviesbureau Hollandse Nieuwe uit Groningen en collega Kees Tillema van Het Zuiderlicht uit Glimmen, nadat beide deskundigen meer dan honderd bestuursvoorzitters van grote organisaties hadden geconsulteerd. Het moet van controle naar vertrouwen, vinden ze. Dick Dam: 'Men kiest eigenlijk steeds weer voor de zekerheid van de verbetering in plaats van het risico op een grote doorbraak.'

In hun begeleidend schrijven aan de congresgangers stellen de organisatoren dat de klassieke vormen van accounting, controle en leiding geven de recente crises niet hebben kunnen voorkomen. Het aanwijzen van verantwoordelijken verhindert niet dat er hier en daar een loopje wordt genomen met de moraal, lezen we, want de 'economische mens' staat te veel centraal. De 'sociale mens' moet ruimte krijgen en dat kan alleen bij organisaties die niet de behoefte hebben onzekerheid en risico's weg te managen, want alleen dan hebben mensen de drang te excelleren.

Vertrouwen is wel een merkwaardig fenomeen, want Rob Wijnberg - een van de sprekers op het aanstaande congres - wees Tillema op hoe het gaat in een organisatie waar doorgaans rationeel met elkaar wordt omgegaan. Tillema: 'Maar zodra je vertrouwen gaat beargumenteren, slaat vertrouwen om in wantrouwen, zei hij. Dus: zodra je de vraag stelt over vertrouwen, gebeurt het omgekeerde.'

In het werk is vertrouwen permanent aanwezig, weet Dam. Hij wijst op de glaasjes water die op tafel staan: 'Iedereen vertrouwt dat dat water wel goed is.' En dat is handig, vervolgt Dam, want vertrouwen geeft financieel en hoger rendement. Dam: 'Minder papieren afspraken leiden tot een vermindering van transactiekosten.'

Vertrouwen wordt binnen organisaties veelvuldig gepredikt, maar in de praktijk blijkt het tegenovergestelde. Tillema: 'Zzp'ers werken heel veel op basis van vertrouwen, maar zodra organisaties groeien werkt dat vertrouwen niet meer. Het is dan de uitdaging de controle zo in te richten dat het vertrouwen toeneemt.' Dam vult aan met de vraag waarom er een rem - een controlemiddel - op een auto zit. 'Dat is niet om te remmen, maar juist om harder te rijden.'

Het is ook de hoogste tijd om tot veranderingen te komen, want als een ding bewezen is door de zich opstapelende crises, dan is het wel dat grote bewegingen zich moeilijk laten sturen. Leiderschap wordt door beide mannen dan ook sterk gerelativeerd. 'Ik vraag me zelfs af of leiderschap wel zo belangrijk is', zegt Tillema, die belooft dat de deelnemers aan het congres 'geraakt zullen worden'. Tillema: 'Dat maakt het spannend en niet iedereen verdraagt dat. Er zijn dus ook afzeggingen.'

Tweehonderd bestuurders uit Noord-Nederland zullen aanwezig zijn op het congres. Dam en Tillema merken dat er een groot verlangen naar verandering is. Ze zeggen: 'Wijffels constateerde dat de elite elkaar omkoopt. Zie de bonus. Het vertrouwen zal daarom van onderaf komen.'

Congres

Het netwerkcongres 'Trust & Confidence' is op 12 juni in de Oude Suikerfabriek in Groningen. Gastsprekers zijn Herman Wijffels (oud-bestuursvoorzitter Rabobank, oud-voorzitter SER, hoogleraar), Rob Wijberg (hoofdredacteur NRC Next, filosoof) en Coen Verbraak (documentairemaker en journalist). Het congres wordt georganiseerd door organisatie-adviesbureaus Hollandse Nieuwe en Het Zuiderlicht.